Studium natury. Ruderalia. Ślaz

Ślaz piżmowy (Malva moschata L.)
Odbitka barytowa 16x22 cm

Znieważona ziemia

Jest rok 1986, Prypeć, 50 tysięczne miasto sąsiadujące z Czarnobylem, kilka dni przed katastrofą. Mieszkańcy szykują się do obchodów święta 1 Maja. Młoda para robi sobie zdjęcia pod pomnikiem Lenina, na głównym placu Prypeci. Pożar elektrowni przerywa nagle ich wesele. Bez przerwy pada deszcz, razem z nim opadają radioaktywne substancje uwolnione w wybuchu elektrowni. Mało kto zdaje sobie sprawę z zagrożenia. Inżynier (Chyra) rozdarty między zakazem mówienia o zagrożeniu a chęcią zrobienia czegokolwiek... To obrazy z pierwszej, tej bardziej udanej część fabularnego filmu o największej katastrofie elektrowni atomowej. To również debiut fabularny Michale Boganim, debiut wysokiej jakości.

25 lat po wybuchu elektrowni atomowej w Czarnobylu film opowiada o tym wydarzeniu i skutkach, jakie miało ono na mieszkańców położonego tuż obok miasta Prypeć. Znieważona ziemia (Land of oblivion/La Terre outragée) pokazuje losy kilku osób i ich rodzin w dwóch różnych okresach – w dniu eksplozji, a następnie dziesięć lat później.  Ci którzy przeżyli funkcjonują z brzemieniem strasznego doświadczenia - z którym udaje im się żyć - ale nie da się od niego uwolnić. Film mimo udziału finansowego PISF niestety nie jest dystrybuowany w Polsce, może kiedyś  pokaże go telewizja.*) 

Ślaz piżmowy (Malva moschata L.)
Odbitka barytowa 16x22 cm

W 2010 r. na V Festiwalu Diaporam Cyfrowych pokazywany była diaporama cyfrowa Beaty Ostachowicz pt. Prypeć - czas zatrzymany. Do jury regionalnego przeglądu udało mi się namówić Bogusia Biegowskiego i Witka Jagiełłowicza. Ich praca była ciężka, bo oglądanie - często nużących - diaporam trwało ze 3 godziny. Ostatecznie wygrała u nas Prypeć-... zestaw poruszających zdjęć z miasta widma. Wiele kadrów z tych samych miejsc widać w filmie Boganin.

W 1986 r. uczyłem historii w szkole podstawowej w SC, na 1 maja, wraz z pozostałymi nauczycielami zobowiązany zostałem do opieki nad dziećmi w czasie pochodu a więc i do udziału w tej swoistej demonstracji poparcia dla partii. Dzieci przed wyjściem na pochód przyjmowały kieliszek odkażającego płynu lugola.**) Ze szkoły do stadionu gdzie pochód się kończył jest ponad 3 kilometry. Radioaktywna chmura cały czas była nad nami. Naczelnikiem miasta był wtedy - do dzisiaj urzędujący Burmistrz Miasta a ówczesna dyrektorka szkoły również, jak monolit trwa na swym stanowisku.

Ślaz piżmowy (Malva moschata L.)
Odbitka barytowa 16x22 cm

RUDERALIA

Jedną z nitek w studium natury będą   RUDERALIA. Na pierwszy ogień idzie ślaz. Ślaz a szczególnie jego odmiana ślaz zaniedbany (Malva neglecta L.) należy do roślin ruderalnych. Tworzą one specyficzne siedliska, w pobliżu siedzib ludzkich, jak śmietniki, przypłocia, przychacia, przydrożne wykopy. Zajmują też nieużytki, miejsca zdegradowane i opuszczone przez człowieka - wysypiska śmieci i gruzu, hałdy przemysłowe, rowy, nasypy kolejowe, parkingi, pobocza dróg, obszary budowlane i hodowlane. Rośliny ruderalne zdobywają przyczółki pod nowe życie. Jeśli teren był spustoszony przez środki chemiczne szybko pojawia się roślina, której ten skład związków chemicznych w znieważonej glebie szczególnie odpowiada. Kiedy już wykształci się nowy ekosystem - rośliny ruderalne ustępują miejsca innym bardziej szlachetnym.

Wspólną cechą siedlisk roślin ruderalnych jest brak stabilności i wysoka zawartość soli mineralnych (związków azotu, fosforu i potasu). Wśród opisywanych dzisiaj roślin, dużą rolę odgrywają nitrofity, które lubią gleby bogate w związki azotowe, powstające w warunkach związanych  zarówno z czynnikami naturalnymi (np. na brzegach wód, gdzie gromadzą się duże ilości szczątków organicznych, czy w pobliżu siedlisk ssaków i ptaków, gdzie gromadzą się odchody), jak i antropogenicznymi (np. wokół śmietników, gnojowni, na nawożonych polach uprawnych). Najpopularniejsze z nich to (pokrzywa, łoboda, liczne gatunki komos i szarłatów)

Jedną z najbardziej znanych i używanych na świecie roślin ruderalnych jest Cannabis ruderalis czyli konopie indyjskie.

Ślaz piżmowy (Malva moschata L.)
Odbitka barytowa 12x16 cm

Ślaz piżmowy (Malva moschata L.)
Odbitka barytowa 12x16 cm

A sfotografowany i zamieszczony tutaj ślaz piżmowy (Malva moschata) to mrozoodporna bylina występująca na terenie całego kraju na słonecznych ubogich murawach. Ślaz ma bardzo ładne kwiaty o średnicy 4-6 cm, różowe lub białe, pojedyncze, wyrastają po kilka na wierzchołkach rozgałęzień. Mają lekki piżmowy zapach. Nasiona są ułożone w krążek okryty kielichem.

----------------------------------------------------------

*)  Znieważona ziemia (Land of oblivion/La Terre outragée, Francja- Ukraina-Polska-Niemcy 2011). Oficjalna strona filmu jest w języku japońskim! 

**) WIKIPEDIA: Płyn Lugola (łac. Iodi solutio aquosa) – wodny roztwór czystego jodu w jodku potasu, opracowany przez Jeana Lugola w roku 1829....

Płyn Lugola, na wniosek specjalistów z Centralnego Laboratorium Ochrony Radiologicznej w Warszawie ze Zbigniewem Jaworowskim na czele, zaaplikowano bezpłatnie wielu obywatelom, szczególnie dzieciom, w całej Polsce w roku 1986 po wybuchu w elektrowni atomowej w Czarnobylu w celu zapobieżenia wchłanianiu radioaktywnego izotopu jodu 131I z opadów promieniotwórczych powstałych w wyniku wybuchu i pożaru elektrowni. Nadwyżki jodu przyjęte w płynie Lugola skutecznie powstrzymywały wbudowywanie radioaktywnych izotopów jodu w hormony tarczycowe – tyroksynę i trójjodotyroninę (profilaktyka raka tarczycy). Był to jeden z przypadków w PRL, kiedy władze polskie mimo początkowych oficjalnych zaprzeczeń strony radzieckiej podjęły działania wbrew ich zaleceniom, ale w interesie własnych obywateli.

Zastosowanie płynu Lugola, z perspektywy czasu, było w opinii samego Jaworowskiego niekonieczne – w rozmowie z dziennikarzem "Polityki" stwierdził w 2006: „...gdybym miał wówczas obecną wiedzę na temat skali skażeń i tego, co dokładnie wydarzyło się w czarnobylskiej elektrowni, nie rekomendowałbym nawet podawania ludności płynu Lugola”. Główną motywacją tego działania była całkowita blokada informacyjna ze strony ZSRR – naukowcy nie znając prognozy nasilenia promieniowania brali pod uwagę najbardziej pesymistyczny wariant. 

Studium natury. Leszczyna pospolita (Corylus avellana)

Leszczyna wyrasta przeważnie jako wysoki krzew ale zdarza się jej być i drzewem  (Corylus colurna), Jest rośliną pospolitą w Europie, Ameryce Północnej i Azji. Należy do rodziny  brzozowatych  (Betulaceae). Sklasyfikowanych jest 15 gatunków leszczyny z czego większość zaliczana jest do krzewów owocowych ze względu na owoce - orzechy laskowe.
Do najbardziej popularnych reprezentantów leszczyny należy zaliczyć: Corylus colurna (leszczyna turecka), Corylus avellana (leszczyna pospolita), Corylus Maxima Mill. (leszczyna południowa). 

Skan wglądówki barytowej (Foma, karton) 16x22 cm

Najbardziej rozpowszechnionym gatunkiem w Polsce jest leszczyna pospolita (Corylus avellana), doskonale radzi sobie z warunkami panującymi w Polsce. Występuje w lasach, na zrębach, w zaroślach. Corylus avellana ma postać krzewu, który może osiągać około 4-5 metrów wysokości. Kwitnie  od lutego do kwietnia. Jest krzewem wykorzystywanym szczególnie do zadrzewienia parków, terenów przydrożnych. Ostatnio coraz leszczczyna częściej  uprawiana jest w ogrodach, gdzie doceniona została  jej dekoracyjność i użyteczność. Orzechy laskowe posiadają sporą wartość odżywczą i zdrowotną.

Wg fenologów leszczyna jest tzw. drzewem wskaźnikowym. Dzień jej zakwitania uważany jest za początek przedwiośnia na danym obszarze. 

Skan wglądówki barytowej (Fotonbrom, cienki) 15x17

W dawnej Polsce zagłębiem leszczynowym wcale nie było - jakby na to wskazywała nazwa - Leszno a Legnica, nazywana dawniej Lignicą. W XVI i XVII wieku wielkie jarmarki sławne były głównie z obfitości sprzedawanych tam orzechów laskowych i oleju orzechowego. Mówiono, że leszczynę stworzył Pan Bóg dla biedaków, bo to i nakarmi człowieka, i ogrzeje, i podeprze, gdy słaby w nogach. Laski z drewna leszczynowego miały swoją markę i zawędrowały z pielgrzymami aż do Ziemi Świętej. Jak większość drzew, również leszczynę Słowianie otaczali kultem religijnym, jako żywicielką oraz drzewo opiekuńcze, posiadające moce przeciwdziałające chorobom. Do trumny zmarłego wsypywano orzechy, aby przekupić nimi złe moce, czyhające na jego biedną duszę w drodze do krainy wiecznego spoczynku. Rózga leszczynowa przydawała się do wyszukiwania miejsc złotonośnych.

Studium natury. Formy i Atlantyda

Żyjący epokę wcześniej przed Linneuszem - Olof Rudbeck zwany Starszym (1630-1702) był pionierem nowożytnej botaniki, założył Ogród Botaniczny w Uppsali (istniejący do dzisiaj Ogród Linneusza). Był humanistą, lekarzem, profesorem Uniwersytetu w Uppsali. W wieku zaledwie 22 lat, jako jeden z pierwszych badaczy opisał układ limfatyczny człowieka (1652). Zasłynął interesującymi poglądami na temat roli Szwedów w historii Europy. Swoje koncepcje ogłosił w dziele pt. Atland eller Manheim (Atlantyda ojczyzną ludzi), w którym zaświadczał, że pradawne królestwo Gotów było kolebką cywilizacji europejskiej, opisaną przez Platona Atlantydą,. Twierdził, że kultury antyczne - grecka i rzymska - wywodzą się w od pierwszych Szwedów.

Olof Rudbeck wyjaśniający swoją teorię. Miedzioryt  Padta Brugge.

Olof Rudbeck jako wielki erudyta, znawca starożytnej literatury, kojarząc fakty i dodając wnioski z własnych badań archeologicznych uwierzył, że legendarna Atlantyda istniała rzeczywiście. Dowodami w teorii miały być stare nordyckie mity i niektóre obiekty - megalityczne ruiny - zachowane w Skandynawii. Szwedzi mieli być potomkami nielicznych, ocalałych z katastrofy, mieszkańców Atlantydy. Oni postawili fundamenty dla rozwoju kultury i cywilizacji europejskiej a język szwedzki, jako naturalny dla Europy, jest prajęzykiem wszystkich ludów kontynentu. Osiągnięcia Wikingów (IX-XII w.) w konstruowaniu łodzi i podróżach dalekomorskich opierały się na wiedzy Atlantów.

Książka Rudbecka odegrała dużą rolę w ukształtowaniu szwedzkiej tożsamości narodowej. Pomimo ekstremizmu poglądów, w dziele Rudbecka można znaleźć wiele cennych uwag na temat mitologi oraz szczegółowy opis artefaktów.

Pod koniec XVIII wieku francuski astronom Jean Bailly (1736-1793), bardziej znany z badań komety Halleya, podjął próbę obalenia teorii Rudbecka uważając, że wcale nie Szwecja a Spitsbergen - wyspa na północnym Atlantyku jest wszystkim, co pozostało z Atlantydy. 

Na koniec jeden  z ostatnich zielników, których nie opisałem w momencie zbiorów a uwieczniłem dla ich formy. W kolejce czekają już kolejne obiekty, dobrze już opisane, muszę tylko znaleźć czas na ciemnię...

Studium natury. Camelina sativa L. i Rudbeckia hirta L.

 Lnianka siewna (lnicznik siewny, Camelina sativa L.) albo po prostu rydz roślina oleista, o ładnych, drobnych, żółtych kwiatach  - to jedna  z wielu roślin uprawianych przez wieki na polskich polach. Botanicy i archeolodzy są pewni, że lniankę uprawiali już Prasłowianie kultury łużyckiej. 

Współcześnie roślina wyparty została z uprawy  przez bardziej plenny rzepak. Na fali mody na ekologię lnianka wraca, uprawiana jest na uczelnianych poletkach doświadczalnych i w gospodarstwach ekologicznych.

Okazuje się, że tłoczony na zimno olej z nasion lnianki - rydzu jest jednym z najzdrowszych (i najdroższych). Zawiera wielką ilość, ca 90% kwasów nienasyconych. Są to kwasy niezwykle korzystne dla diety i zdrowia człowieka. Olej rydzowy posiada jasnożółtą barwę i charakterystyczny, przyjemny smak i zapach.

Przekwitła Rudbekia owłosiona.

Nazwę Rudbekia nadał tej roślinie sam Karol Linneusz, aby uhonorować jednego ze swoich uczniów - Olafa Rudbecka. Zwykle dzieje się odwrotnie, uczeń nadaje czemuś imię mistrza. Jakim niezwykłym człowiekiem musiał być Olaf Rudbeck?*)  Rudbekia (Rudbeckia L.) jest rośliną z rodziny astrowatych, obejmującej ok. 15 gatunków pochodzących z Ameryki Północnej. W Polsce w środowisku naturalnym występują tylko dwa gatunki - uciekinierzy z upraw: rudbekia naga i rudbekia owłosiona. 

*) Wiadomo, że Linneusz posiadał chyba niezwykły dar zjednywania sobie ludzi. Doznawał dobrodziejstw ze strony osób zupełnie obcych, a na dodatek... zamożnych. Nie odpłacał się swym przyjaciołom i dobroczyńcom pieniędzmi, ale za to unieśmiertelnił ich w literaturze botanicznej, nadając rodzajom roślin nazwy, pochodzące od ich nazwisk, jak np.: Rothmannia (Rubiaceae), Stoebe (Compositae), Gronovia (Loasaceae) czy Cliffortia (Rosaceae)... za Karol Linneusz (1707-1778) L. FREY. Zakład Systematyki Roślin Naczyniowych, Instytut Botaniki im. W. Szafera PAN w Krakowie

Studium natury. Melandrium album

Żona mnie strofowała, że zabrałem się ze botanikę od niewłaściwej strony, części roślin zebrane nie wiadomo gdzie trudne są do oznaczenia a często jest to niemożliwe dla kogoś, kto niezbyt się wcześniej interesował botaniką. Szczególnie trudne jest oznaczenie roślin zasuszonych. Najpierw - w terenie - powinienem oznaczyć  roślinę (jeszcze zieloną) wg. klucza a fotografowanie powinno być ostatnią czynnością.  Fotografowanie tylko dla wydobycia samej formy ma niewielki sens.

Wglądówka (15x11 cm) na starym Kodaku RC.

Skan 2013 r.

Wglądówka (15x11) na starym Kodaku RC. Skan 2013 r.

Prawdopodobnie jest to Bniec biały albo Lepnica (Melandrium album) z rodziny goździkowatych - Caryophyllaceae? Ale może też być to coś zupełnie innego... 

Wglądówka (15x11) na starym Kodaku RC.
Skan 2013 r.

Zdjęcie (16x12) wywołane dogłębnie
na starym barycie Fotonu. Skan 2013

Studium natury. Celastraceae

Owoce trzmieliny pospolitej albo trzmieliny zwyczajnej (Euonymus europaeus L.) –  krzewu należącego do rodziny dławiszowatych (Celastraceae) rosnącego dziko w całej Europie. Owoce trzmieliny są trujące.

Studium natury

A teraz z zupełnie innej beczki... Jakiś czas temu uświadomiłem sobie, że fotografia dokumentalna zaczyna mnie nużyć, nie tylko uprawianie ale nawet oglądanie. Zbyt dużo w tych projektach Institutu Tvůrčí Fotografie w Opawie, który chyba zdominował polską fotografię doc.

Ostróżka wyniosła  (Delphinium elatum L.)

*)

Na manowcach piktorializmu

Inspiracje są tak oczywiste, że nie zamierzam nawet się zapierać. Staram się jednak - od pewnego czasu - nie oglądać klasyka aby nie powtarzać jego kadrów. Dla mnie to rodzaj fotografii intymnej, przy której nie potrzebny jest wyrafinowany sprzęt ale też nie da się tego zrobić samym aparatem. Jakiś stół-warsztat musiałem sobie przygotować

Mógłbym powstającą kolekcję nazwać po prostu zielnikiem, lecz ta nazwa została już użyta przez Bogusia Biegowskiego ("Zielnik pilski", 2011). Chciałbym bezpośrednio nawiązać do początków fotografii i złozyć wielki ukłon W.H.F. Talbotowi. Przecież jedne z najwcześniejszych talbotypii (kalotypii) to po prostu odciski roślin na papierze światłoczułym. Z drugiej strony tego przedsięwzięcia jest Nowa Rzeczowość - kierunek, który inspiruje mnie wizualnie a jednocześnie prowokuje do polemiki z jego przesłaniem.

Metodę moich działań można by nazwać STUDIUM NATURY**).

 *) Skany oryginalnych zdjęć 10x15 cm z oprawą

**) Studium rozumiane jako pojęcie z dziedziny malarstwa. 

Znowu pinhole. Zdjęcia z czasu smutku

W dniach wyciszenia (po 10 maja 2010) zrobiłem kilka spokojnych pinholi. Zamierzeniem moim było nawiązanie do klasycznego tematu malarstwa i fotografii - martwej natury. Odwołuję się również do pierwszej fotografii z 1926 r., która wykonał Joseph-Nicéphore Niépce, wykorzystując światłoczułe właściwości asfaltu syryjskiego. Na zdjęciu Niépca cienie okładają się w dziwnie nienaturalny sposób ponieważ to pierwsze naświetlanie trwało kilka godzin (albo kilka dni)? Moje ekspozycje tych i kilku innych martwych natur trwały 24 godziny. Efekty jeszcze nie są całkiem takie jak sobie założyłem, ale zamierzam kontynuować eksperyment.