Jeszcze raz o Nowej Rzeczowości. Eugen Wiškovský

Bywają takie okresy, że dostajemy w łeb niespodzianie i boleśnie. W takich sytuacjach milkną stare Muzy, a i FOTOGRAFIA niewiele ma do powiedzenia. Muza ta jest jednak zazdrosna i nie pozwala być lekceważoną zbyt długo. Zanim będę wstanie wejść do ciemni a potem pokazać nowe obrazy, kontynuuję zaczęty w grudniu wątek fotografii w stylu Neue Sachlichkei. 

Przygotowując ostatnio, materiał dydaktyczny o czeskiej fotografii, pozazdrościłem braciom Czechom, że potrafią sprzedać światu swoją FOTOGRAFIĘ. W XX wieku artystów światowego formatu mieli co najmniej 15, od Františka Drtitokola począwszy a na Janie Saudku kończąc, po drodze stoją takie kamienie milowe jak: Jaroslav Rössler, Jaromíra Funke, Bohumil Šťastný, František Vobecký, Karel Teige, Ladislav Sitenský, Zdeňek Tmej,  Jindřich Marco, Miroslav Tichý, Josef Sudek, Josef Koudelka, Viktor Kolář, Jindřich Štreit. W nowym tysiącleciu mocno dobijają się o miejsce na fotograficznym Olimpie Dita Pepe i Ivan Pinkava.

Wyjątkową pozycję w tym panteonie zajmuje Eugen Wiškovský (1888-1964). Jest on autorem jednej z najbardziej radykalnych interpretacji reguł Nowej Rzeczowości i konstruktywizmu. Spuścizna artystyczna Wiškovskýego nie jest zbyt pokaźna a zakres tematów prac był dość wąski, często pokazywał te same obiekty w różnych ujęciach, fotografował je tak długo, aż uzyskał satysfakcjonujące go kadry. Jego twórczość jest wyjątkowa ze względu na swoją oryginalność, innowacyjność, głębię myśli i mistrzostwo formy. We wczesnych pracach - w stylu Nowej Rzeczowości - z końca lat 20. i początków 30. XX w., Wiškovský poszukiwał elementarnych form w obiektach pozornie niefotogenicznych. 

Jak pisze historyk czeskiej fotografii,  prof. Birgus*), autor książki o Eugenie Wiškovským, artysta ten potrafił wydobyć sugestywne wizualnie kształty ze stalowych prętów, turbin, metalowych i betonowych rur, izolatorów elektrycznych, płyt gramofonowych i innych przedmiotów codziennego użytku. Eksplorując wyobraźnię, powiększając szczegóły i używając ich poza kontekstem, przekładając barwną rzeczywistość na czarno-białą fotografię, czy rytmicznie powtarzając motywy, artysta dokonał przemiany konwencjonalnej percepcji przedmiotów i często odkrywał jej nieoczekiwane, symboliczne znaczenia. Przez stosowanie zmiany skali i kreacyjne oświetlenia, odrzucał drugorzędne cechy fotografowanych obiektów, pozostawiając jedynie podstawowe linie i kształty. 

Najbardziej twórczy okres lat 20 i 30 XX w. jego życia spędził w Niemczech, w Kolonii. Później zamieszkał w Pradze, gdzie brał aktywny udział w życiu fotograficznym Czech, napisał wiele tekstów teoretycznych, wtedy też zaczął fotografować krajobraz, który traktował jak dotychczas obiekty przemysłowe, interesowały go najbardziej elementarne formy geometryczne, niezwykłe tekstury i fantazyjne obrazy. Po przewrocie komunistycznym w Czechosłowacji wycofał się w prywatność. Zmarł w 1964 r., w tym samym mniej więcej czasie, gdy po latach zapomnienia, odkryty został przez  Annę Farową. 

Eugen Wiškovský był człowiekiem wielu talentów i zainteresowań: jako pedagog zajmował się reformą nauczania języków obcych w szkołach, był współautorem słownika czesko-niemieckiego, współpracował z Alliance Française, zajmował się psychologią, był członkiem czeskiego Towarzystwa Psychologicznego, autorem przekładów dzieł Maeterlincka, Freuda i Junga, interesował się literaturą i sztuką, ale również sportem - czynnie uprawiał  tenis, pływanie, łyżwiarstwo, lekkoatletykę.**)

Jego uczniem, współpracownikiem i przyjacielem był inny czeski fotograf światowego formatu Jaromír Funke - ale to już temat na osobny artykuł.
_____________
*) Vladimír Birgus, historyk fotografii i szef Instytutu Twórczej Fotografii na Uniwersytecie Śląskim w Opavie w Republice Czeskiej.
**) Więcej w artykule V. Birgusa >>

Inspiracje. Istota rzeczy - Albert Renger-Patzsch

Czas mamy około świąteczny, warto więc nieco wyhamować i rzucić spojrzenie wstecz, na jedno ze zjawisko z historii kultury, które ciągle jest żywe i bezustannie inspiruje.
Albert Renger-Patzsch (1897-1966) wraz z Augustem Sanderem i Karlem Blossfeldtem, był jednym z niekwestionowanych pionierów dwudziestowiecznej fotografii niemieckiej. Rzeczywiście, to co Sander osiągnął w fotografii portretowej oraz Blossfeldt w fotografii roślin, do tego doszedł Alberta Renger-Patzsch w wizualizacji przedmiotów i świata materialnego*). Jako jeden z twórców, opozycyjnego wobec ekspresjonizmu ruchu, który z czasem stał się znany jako Neue Sachlichkeit (Nowy Obiektywizm, Nowa Rzeczowość) dążył do dokładnego odwzorowania wyglądu obiektów, ich form, materiałów i faktury. Podstawowymi wyróżnikiem tej fotografii są czystość, odrzucenie wszelkich zapożyczeń od sztuk plastycznych. Dominujący wcześniej piktorializm zmierzał do interpretowania rzeczywistości, podczas gdy Nowa Rzeczowość stawiała sobie za cel dokładne odtworzenie rzeczywistości. Twórcy Nowej rzeczowości wykorzystywali  jedynie te procedury fotograficzne, techniczne i formalne, które przyczyniały się do uzyskania wrażenia przejrzystości zdjęć. Jasność, nieodłączna forma światła, ideał precyzji i obiektywizmu to kolejna cecha fotografii Renger-Patzcha.**) Kolejne to ostrość i obiektywizm, nierozłączne cechy charakterystyczne estetyki Nowej Rzeczowości.
Programowo odrzucał wszelkie dążenie fotografów do artyzmu a zarazem własne ambicje artystyczne, wierząc, że fotograf powinien starać się uchwycić istotę obiektu. Wzywał kolegów fotografów do dokumentowania, a nie uprawiania sztuki.

Najbardziej znanym dziełem Renger-Patzscha jest  album Die Welt ist Schön (The World Is Beautiful; Świat jest piękny), który stał się jedną z najbardziej znaczących książek fotograficznych kiedykolwiek opublikowanych. 

Publikacja z 1928 r. jest kolekcją stu fotografii, na których autor pokazał w bardzo dużych zbliżeniach rośliny i zwierzęta, fragmenty przedmiotów, części budynków i urządzeń, elementy instalacji przemysłowych oraz produkty i maszyny wytwarzane seryjnie. Wszystkie obiekty ukazane są z jasnością i dokładnością  cechującą zdjęcia naukowe. Fotografia redukuje świat do rzeczy a rzeczy do mechanizmu. W tym świecie nie miejsca dla człowieka, nie ma też miejsca dla społecznej głębi i subiektywizmu. Świat jest piękny, bo zanurzony jest w świetle, które uwydatnia kojące i harmonijne terytoria roślin i maszyn, ukrywając ludzkie rozterki i niepokoje. Zdaniem André Rouillé jest to spojrzenie, które zatrzymuje się na powierzchni rzeczy i przedmiotów **).

Albert Renger-Patzsch zaprezentował typologiczne podejście do fotografii dokumentalnej na długo przedtem zanim Bernd i Hilla Becher  pokazali światu swoje kolekcje cementowni i wież kopalnianych. Analizując zróżnicowanie form natury, pokazywał zarówno faliste linie kwiatów dalii i najeżone kolcami osty i kaktusy. Z drugiej strony dokumentował reprezentatywne obiekty przemysłowe ale i lasy, pola, łąki i pastwiska z okalającymi je drzewami i liniami kominów fabrycznych w tle. Pierwsi widzowie odbierali te obrazy z naiwną wiarę w harmonię całego stworzenia, dzisiaj widzimy raczej krajobraz kulturowy.

Mimo wyrzekania się artyzmu Renger-Patzsch uważany jest za jednego z największych i najbardziej wpływowych artystów fotografii XX w. Bardzo często łapię się na tym, że właśnie zrobiłem zdjęcie w stylu Renger-Patzscha :-)

Tekst zilustrowałem zdjęciami Alberta Renger-Patzscha z różnych stron i portali internetowych.

*) Ann Wilde, Jurgen Wilde i Thomas Weski w Albert Renger-Patzsch: Fotograf obiektywizmu
**) za André Rouillé. Fotografia. Między dokumentem a sztuką współczesną