Smogulec, Zamczysko 1

Wizyta w Smogulcu nie była by pełna bez odwiedzenia miejsca zwanego dziś Zamczyskiem lub Zameczkiem. 

Władający tymi ziemiami, od co najmniej XI wieku, Grzymalici Smogulecy osiedli w XIII wieku w grodzie na sztucznie usypanym wzniesieniu, pośród rozlewisk Noteci - w miejscu zwanym dziś Zamczyskiem, kilka km na północ od Smogulca, w pobliżu mostu na Noteci. Strażnicę polecił wznieść książę Przemysł I, strzec miała północnych rubieży dzielnicy Wielkopolskiej przed Pomorzanami i Brandenburczykami. Bryła Zamczyska, zapewne nieprzypadkowo, bardzo przypomina zamek w pobliskiej Gołańczy. Wiele wieków później, podczas Powstania Wielkopolskiego, Zamczysko pełniło rolę umocnionego posterunku powstańczego, ślady okopów do dzisiaj znaleźć można w pobliskim lesie.

Przemysł I, którego sławę przyćmił wybitny syn, król Przemysł II, przeszedł do historii jako wielki rycerz, mądry dyplomata, dobry gospodarz i mecenas kultury. Za jego rządów prawa miejskie otrzymał nie tylko Poznań ale i Gniezno, Powidz, Lądek, Wronki, Rogoźno, Kostrzyn, Śrem, Kłecko, Buk, Krzywiń, Jarocin i Pyzdry. Przemysł I dążył przede wszystkim do odzyskania ziemi należących niegdyś do Wielkopolski, a także do zabezpieczenia jej przed najazdami, zajmując i umacniając grody przygraniczne o dużym znaczeniu strategicznym. Swoją politykę realizował na dwa sposoby znane w ówczesnej Europie – przy pomocy miecza i związków małżeńskich. Niestety, nie do końca mu się to udało. Nie zlikwidowano rosnącego zagrożenia ze strony Brandenburgii, a stosunki z książętami śląskimi, mimo okresów przyjaźni i bliskiej współpracy, przerywane były konfliktami zbrojnymi. Ambicje Przemysła jako władcy, ograniczyły się do umocnienia rodzinnej ziemi. Nie ma dowodów na to, aby chciał sięgnąć po koronę (...).  

Kronika Wielkopolska przedstawiła zresztą Przemysła jako wręcz idealnego władcę. Książę miał cechować się łagodnością, dobrocią, prawdomównością, dążeniem do zgody ze wszystkimi, miłosierdziem, odwagą i umiarkowaniem. Przemysł miał być niezwykle pobożny. Czytywał psalmy po nocach, nigdy nie opuszczał nabożeństw, śpiewał pobożne pieśni, a w okresie Wielkiego Postu miał nosić pod szatami grubą włosienicę. Ponoć na cztery lata przed śmiercią w ogóle się nie mył, co w ówczesnych czasach uchodziło za dowód niezwykłego umartwienia ciała. Być może ta nadmierna pobożność i asceza przyczyniła się do przedwczesnej śmierci księcia w wieku 36 lub 37 lat. Książę zmarł 4 czerwca 1257 roku i został pochowany w poznańskiej katedrze... więcej na blogu  Macieja Brzezińskiego. Poznańskie Historie>> 

Ślady zamczyska widoczne są dzisiaj przy drodze między Osiekiem a Smogulcem, między rozległymi stawami, siedliskiem wielu gatunków ptaków. Często można tu trafić na grupy fotografów przyrody, którzy ze swoimi długimi obiektywami cierpliwie czekają na TEN, jedyny niezwykły portret wielkiego lub małego ptaka.

*Tym razem wszystkie zdjęcia są cyfrowe, 2014 r.

Smogulec hrabiego Hutten-Czapskiego. Kolejne obiekty

Potem rządca został poddany torturze herbaty. Fabrizio kazał przynieść dwie filiżanki i okropnie zgnębiony don ‘Nofrio musiał jedną z nich wypić.

(Giuseppe Tomasi di Lampedusa. Gepard)

Smogulec, 2015 r. Skan powiększenia na papierze Ilford Xpress MG, (nieprzeterminowanym), 24x30 cm

Bogdan Franciszek Serwacy Hutten-Czapski, właściciel dóbr Smoguleckich był postacią nietuzinkową, interesująca i niejednoznaczną; jednak z lektury kilkuset stron jego pamiętników*) o Czapskim-żywym, czującym człowieku dowiadujemy się niewiele a właściwie nic; znajdujemy za to szczegółowe opisy służby wojskowej i misji dyplomatycznych w imieniu cesarza Prus i Niemiec Wilhelma II. Urodzony w 1851 r. już jako młodzieniec poznał członków panującej w Niemczech Hohenzollernów, niemieckich i francuskich arystokratów; rozszerzył i pogłębił te znajomości podczas mniej i bardziej tajnych misji dyplomatycznych, głównie do Rzymu; w czasie I wojny światowej, Czapski, pupil cesarza kierowany był do niewiele znaczących zadań, nie mając pojęcia, że zakres władzy i rola jego protektora zostały w raz z eskalacją działań wojennych drastycznie ograniczone. 

Za to dość drobiazgowo, jako naoczny świadek, opisuje listopadowe dni 1918 r., przejmowania przez Polaków władzy w Warszawie; kilka dni później opuścił Warszawę i wyjechał do swej siedziby rodowej w Smogulcu; dopiero 30 listopada po opublikowaniu obwieszczenie cesarza Wilhelma, w którym zwalniał swych oficerów i urzędników od przysięgi na wierność Bogdan Hutten-Czapski zrozumiał, że nie ma powrotu do jego dawnego feudalnego świata: cesarskiego dworu, misji dyplomatycznych, brylowania na dworach. Zerwanie z dawnym życiem zajęło jednak hrabiemu Czapskiemu kilka lat; długo jeszcze utrzymywał przyjazne stosunki z wpływowymi postaciami z czasów sprzed I wojny; przez kilka lat wynajmował 14-pokojowe mieszkanie w centrum Berlina obok alei Unter den Linden, w którym mieszkał wspólnie z byłym kanclerzem Bethmann-Hollwegiem, regularnie jeździł do Rzymu, gdzie spotykał się z  weteranami polityki, sprzed 1914 r.,  jak b. kanclerzem II Rzeszy Bülowa (zanim ten opublikował swe wspomnienia, w których Czapskiego oczernił), czy starymi kardynałami z czasów Leona XIII; w końcu zwinął wszelkie interesy w Niemczech i powrócił do Smogulca.

Smogulec, 2015 r. Skan powiększenia na papierze Ilford Xpress MG,
(nieprzeterminowanym), 24x24 cm

Jego przyszłość w wolnej Polsce, nie była jasno zarysowana; postrzegany był, zresztą słusznie,  jako dyplomata i protegowany niemieckiego cesarza, mógł się obawiać wywłaszczenia; stąd pomysł adoptowania 25-letniego Emeryka Augusta Czapskiego, rozwiązania ordynacji i utworzenia fundacji (w celu popierania nauki polskiej).

W pamiętnikach znalazłem jedynie kilka linijek o gorących dniach Powstania Wielkopolskiego, kiedy to w parku miedzy kościołem a pałacem i wielokrotnie wybuchają pociski artyleryjskie; walki w ty rejonie były dość zacięte; do przepraw na Noteci ze Smogulca jest niecałe 6 kilometrów; na cmentarzu znajdują się mogiły 5 powstańców, poległych w tym rejonie, w styczniu-lutym 1919 r.

Z pamiętników nie dowiadujemy się nic, w ogóle; zero, null, o gospodarowaniu w rodowym Smogulcu a prawie wszystkie obiekty, które tam stoją, wybudowane albo przebudowane zostały właśnie z jego inicjatywy.

Smogulec, 2015 r. Skan powiększenia na papierze Ilford Xpress MG,
(nieprzeterminowanym), 24x24 cm

Nieprędko bym wrócił do tematów Smoguleckach gdyby nie ponowna, po wielu latach, lektura nowego (2009) tłumaczenia powieści Lampedusy dokonanego przez Stanisława Kasprzysiaka; tym razem pod tytułem znacznie lepiej przystającym do oryginału GEPARD. Bogdan Hutten-Czapski, Polak  z urodzenia, Niemiec z wyboru, arystokrata i kosmopolita jest mi najbliższym terytorialnie znanym przedstawicielem wysoko urodzonych. Do tej pory mieszkańcy wsi w okolicach Gołańczy wspominają opowieści o karcianych i erotycznych wyczynach hrabiego mimo, że od tamtych czasów minął prawie wiek; zbiorowa pamięć przechowuje informacje o tym, które majątki i do kogo Czapski przegrał w karty.

Lampedusa napisał tylko jedną powieść, zresztą wydaną już po jego śmierci; Lampard/Gepard powstawał w atmosferze mody na awangardę, w czasach kiedy tradycyjna powieść uważana była za skończoną, mimo to tradycyjna narracja, dobrze opowiedziana historia się obroniły i książka jest wydawana i czytana do dzisiaj czego nie można powiedzieć o wielu dziełach nowej powieści.

Smogulec, 2015 r. Skan powiększenia na papierze Ilford Xpress MG,
(nieprzeterminowanym), 24x24 cm

Założycielem rodu Tomasich był Thomaso, dowódca straży pałacowej bizantyjskiego cesarza z VI w. Tyberiusza; ów Thomaso poślubił Irenę, córkę cesarza i używał przydomka Lampart.  Wizerunek lamparta na tarczy herbowej książąt Lampedusy podlegli im chłopi nazywali w dialekcie sycylijskim gattupardu (a nie leopardo); w powieści geparda utożsamiać miał książę Salina Don Fabrizio; posłowiu Stanisław Kasprzycki przytacza fragment listu (z 1957 r.) Lampedusy do przyjaciele  Enrico Merlo di Tagliaviti: Nie warto ci mówić, że książę Salina to książę Lampedusy, Giulio Fabrizio, mój pradziadek, wszystko tu jest prawdziwe, wzrost, matematyka, myląca gwałtowność, sceptycyzm, żona, matka Niemka, odmowa zostania senatorem (…) Sycylia jest: jaka była w 1860, przedtem i zawsze.

Powieściowy Don Fabrizio, pradziadek pisarza, wciela w życie autentyczne notatki z dziennika, co prawda nie własnego, ale swego syna, dziadka pisarza Giuseppe Tomasiego: w tym dzienniku była mowa i o rodzinnym odmawianiu różańca, i o rodzinnym zmartwieniu jakim była fanatyczna pasja do koni i żałośnie mierna osobowość pierworodnego syna Gulia (ojca pisarza). Lampedusa z ochotą przenosił na Don Fabrizia także własne przymioty: pogodny sceptycyzm, uszczypliwy sarkazm, pozorną nieczułość z nalotem wzgardliwości i wyzbytą złudzeń gorycz.

Sukces powieści umocniony został ekranizacją z 1963 r.; film na podstawie książki o zmierzchu starej epoki, o świecie, który nieuchronnie umiera, chyba nieprzypadkowo nakręcił przedstawiciel innego arystokratycznego rodu, nie tak starego jak Tomasich (bo wzmiankowanego dopiero od XI wieku) - Lucino Visconti di Modrone, hrabia di Lonate Pozzolo, reżyser z herbem, komunista i homoseksualista; ukończył Lamparta (Il gattopardo) już w 1963 roku, zaledwie pięć lat po pierwszym, pośmiertnym wydaniu książki Lampedusy.

Smogulec, 2015 r. Skan powiększenia na papierze Ilford Xpress MG,
(nieprzeterminowanym), 24x24 cm

Na koniec kilka słów Lampedusy o twórczości, słowa te są głęboko przemyślane, autor jednej powieści nie rzucał słów mimowolnie, jego przyjaciele i uczniowie mówili, że przeczytał wszystkie książki, nawet te jeszcze nienapisane; zdanie można chyba, bez nadużycia, odnieść do wszelkiej twórczości w tym fotograficznej: To co sami tworzymy, jest w istocie, tworzone przez wielu naszych poprzedników… My tylko wieńczymy gotowy już gmach, który jednak wznosili również inni. (Letteratura inglese. Szkic o Henrym Jamesie).

----

*) Bogdan Franciszek Serwacy Hutten-Czapski h. Leliwa, niem. Bogdan Graf von Hutten-Czapski (ur. 13 maja 1851 w Smoguleckiej Wsi, zm. 7 września 1937 w Poznaniu) – hrabia polskiego pochodzenia, polityk pruski, burgrabia Cesarskiego Zamku Poznańskiego, kurator uczelni warszawskich 1915–1918, prezydent Związku Polskich Kawalerów Maltańskich 1926–1937, właściciel ordynacji Smogulec w obecnym woj. wielkopolskim, doctor honoris causa Uniwersytetu^[2] i Politechniki Warszawskiej… i tak dalej w Wikipedii

**) Bohdan Hutten-Czapski: Sześćdziesiąt lat życia politycznego i towarzyskiego. T. I. Warszawa: Księgarnia F. Hoesicka, 1936

Smogulec hrabiego Hutten-Czapskiego

Są takie miejsca, które odwiedzamy regularnie, od wielu lat a każde odwiedziny są inspirujące. Takim ulubionym miejscem jest Smogulec - przez prawie 300 lat miasto a teraz wieś niedaleko Gołańczy, w pobliżu doliny Noteci. Okolice wsi są zalesione i pagórkowate - co jest rzadkie w tej części Wielkopolski. 

Do umieszczenia zdjęć ze Smogulca przymierzałem się od dość dawna, problemem okazywał się tekst ponieważ temat jest dość obszernie opisany*), zarówno przez regionalistów jak i zawodowych historyków więc trudno nie powtarzać informacji powszechnie znanych. Pretekstem do tego tekstu niech będą zdjęcia wykonane kilka dni temu. 

Warto jednak przypomnieć kilka faktów historycznych: Smogulec był gniazdem rodowym Grzymalitów Smoguleckich i ich własnością do końca XVII w. W 1335 r. podkomorzy poznański Wierzbięta Smogulecki uzyskał od Kazimierza Wielkiego przywilej na lokację miasta na prawie średzkim. Osada podupadła w II połowie XVI w. i  od 1618 r. traktowana jest w dokumentach jako wieś. 

Jednym z właścicieli wsi był Jan Mikołaj Smogulecki, (1610—56), misjonarz, jezuita, matematyk i astronom. Był wszechstronnie uzdolniony, studiował na w Poznaniu (na Akademii Lubrańskiego), Fryburgu, Rzymie i Padwie, w wieku zaledwie 19 lat został starostą nakielskim, a rok później - posłem na sejm. W r. 1646, wkrótce po wstąpieniu do zakonu jezuitów, wyruszył przez Hiszpanię, Portugalię i Indie do Chin. Szybko nauczył się języka, przyswoił obyczaje i zyskał sympatię cesarza Shunzhi, był nawet wykładowcą na uczelni w Nankinie (Nankingu) gdzie przekazywał Chińczykom dorobek europejskich nauk ścisłych. Wraz z chińskim uczonym Bi Fengzuo, którego zapoznał z zasadami europejskiej matematyki, wydał dzieło Obliczanie zaćmień według metod zachodnich.

W 1653 cesarz pozwolił Smoguleckiemu na ewangelizację Mandżurii, wręczając mu list żelazny. Polski misjonarz rozpoczął wędrówkę po tej kraju, zyskując powszechny szacunek i nawracając wiele osób. W 1655 przeniósł się w okolice Kantonu, a następnie na wyspę Hajnan. W końcu w czasie podróży do Kantonu zachorował i zmarł.

W połowie XIX w. spokojny Smogulec, położony z dala od szlaków komunikacyjnych, wybrany został na centrum wielkich dóbr rodziny Hutten-Czapskich. W pierwszej połowie XX w właścicielem Smogulca był hrabia Bogdan Hutten Czapski, jedyny syn barwnej postaci z 1. poł. XIX wieku, Józefa Napoleona Czapskiego i córki generała Mielżyńskiego Eleonory (Laury) primo voto Karolowej Czarneckiej, dziedziczki Smogulca. Ojciec zmarł na cholerę, gdy Bogdan miał rok. Matka, która posiadała rozległe koneksje na dworze w Berlinie, uzyskała dla 10-letniego syna, dziedziczny pruski tytuł hrabiowski i przekształcenie Smogulca w ordynację.

Założyciel fundacji Bogdan Hutten-Czapski przed kościołem
parafialnym w Smogulcu w 1929 r. NAC/Sygnatura: 1-N-2990-1

Hrabia Hutten-Czapski (1851-1937) to postać nietuzinkowa i kontrowersyjna, rodacy uważali go za germanofila a pruscy nacjonaliści za zatwardziałego klerykała i Polaka, któremu nie można w pełni ufać. W swoich pamiętnikach pisał o sobie: pochodzenie szlacheckie, narodowość polska, obywatelstwo pruskie, wyznanie katolickie, liberalne poglądy polityczne, niezależność ekonomiczna, wychowanie kosmopolityczne, radość życia, żądza wiedzy, chęć do pracy i do podróżowania były decydującymi elementami mego długiego życia. Był majorem huzarów, przyjacielem Wilhelma I i jego sekretarzem, dyplomatą obdarzonym wielkim zaufaniem cesarza, świetnym gospodarzem swych rozległych włości, wprowadzał nowoczesne metody gospodarowania i uprawy roli, przez wiele lat kierował Związkiem Polskich Kawalerów Maltańskich.

Prezydent RP Ignacy Mościcki zwiedza Fundację Smogulecką. 
NAC Sygnatura: 1-A-1603-5 Więcej >> 

Z powodu zażyłości z niemiecką rodziną cesarską, politycznej roli jaka odegrał w czasie I wojny światowej a następnie w okresie Królestwa Regencyjnego - i co istotne - braku potomka, pierwsze lata II Rzeczypospolitej spędził w Berlinie, bo obawiał się wywłaszczenia z dóbr smoguleckich. Wyjściem okazało się przekształcenie majątku w fundację w celu popierania nauki polskiej, której główne środki miały być przeznaczone na rozwój Uniwersytetu i Politechniki Warszawskiej. Dzięki temu posunięciu  hrabia Hutten-Czapski zaakceptowany został przez elity II Rzeczypospolitej o czym świadczą zdjęcia w NAC wśród których znajduje się relacja z wizyty prezydenta Mościckiego w Smogulcu w maju  1929 r. na innym stoi obok Marszałka. Ostatnie lata życia hrabia spędził na pisaniu pamiętników. Zmarł zanim wydarzenia II wojny światowej zmiotły z areny dziejów arystokrację w Europie Środkowej. Jego trumnę złożono obok rodziców, w smoguleckim mauzoleum. Napis na tablicy nagrobnej mówi wszystko: Bogdan hrabia Hutten Czapski, urodzony w roku 1851, zmarły w roku 1937, niegdyś pan ma Smogulcu, teraz proch, popiół i nic.

Po Fundacji Czapskich zachował się w Smogulcu, stary park krajobrazowy (4,08 ha) z małym stawem, pięknie rozplanowany w pofalowanym terenie polodowcowym. Rosną tu wspaniałe okazy drzew, m.in. lipy o obwodach do 570 cm oraz imponujące świerki. Park w całości uznany jest za pomnik przyrody. O dziwo park jest w częściowo zadbany, większość ścieżek wygrabione, widać nowe nasadzenia drzew. Na jego skraju znajdują się zabudowania pozostałe po barokowym pałacu, spalonym przez Rosjan w 1945 r.

Perłą architektury jest tutejszy kościół gotycko-renesansowy, ufundowany na początku XVII w. przez  Jana Wierzbiętę Smoguleckiego. Z czasów budowy kościoła pochodzą trzy późnorenesansowe portale z piaskowca. Również w piaskowcu rzeźbiony jest chór z początku XVII w. W późnorenesansowym ołtarzu głównym z lat ok. 1620 znajdują się posągi zamiast kolumn i dwa siedemnastowieczne obrazy ze szkoły włoskiej, jednym z nich jest wspaniały obraz św. Katarzyny z XVII w., patronki kościoła - rzymski zakup hrabiego Bogdana Hutten-Czapskiego. Na przełomie  XIX i XX w. hrabia Czapski dokonał rozbudowy kościoła tak aby przypominał on katedrę wawelską. Ostatnią kondygnację wieży zwieńczona została hełmem wzorowanym na Wieży Srebrnych Dzwonów katedry wawelskiej. 

Do kościoła przylega od wschodu kaplica grobowa Hutten-Czapskich, mauzoleum jakie hrabia Bogdana wybudował dla siebie i rodziców. Projekt kaplicy, z dekoracją utrzymaną w stylu neorenesansowym, sporządził jeden najwybitniejszych architektów epoki Zygmunt Gorgolewski. Na szczególna uwagę zasługuje bizantyjska chrzcielnica z greckiego marmuru, którą hrabia kupił w Rzymie. Mauzoleum pod kaplicą całe wyłożone jest wenecką mozaiką, a w środku znajdują się 4 wielkie brązowe kandelabry. 

Ostatni szlif kościoła, czyli polichromię i witraże, właściciel Smogulca zlecił na początku lat 20 XX w. według projektów Juliana Makarewicza. 

Hrabia Bogdan Hutten Czapski był też patronem kościołów w pobliskich Chojnie i Gołańczy. 

Fundacja Czapskiego nie przetrwała zbyt długo. W 1939 do Smogulca weszli Niemcy i osadzili tam swego zarządcę. W 1945 dwór w Smogulcu wraz z m. in. bogatą biblioteką spalili czerwonoarmiści. Później nastały czasy reformy rolnej i  władzy ludowej. Pomimo, że po wojnie Rada Fundacji wznowiła swą pracę, fundację zlikwidowano. Z jej dóbr utworzono PGR, którego pracowników zakwaterowano w ocalałej z pożaru oficynie. 

O właścicielu Smogulca warto przeczytać artykuł Marka Henzlera w Polityce pod wymownym tytułem: Dobry pruski Polak.  Hrabia Hutten-Czapski - sponsor nauki polskiej.

Moje zdjęcia w tekście nie są skanowane tylko fotografowane, nie są też tożsame z oryginałami, które są ostre jak brzytwa. 1) 23x23 cm na barycie, kartonie Ilforda z negatywu Shanghai; 2) wglądówki (z perforacją) ok. 15x12  - z Polypanu F wywołanego w kafenolu.

Kolejny post na ten temat 8.05.2015: Smogulec hrabiego Hutten-Czapskiego. Kolejne obiekty >>
 

_____________________

*) najobszerniejsza jest praca Katarzyna Grysińskiej-Jarmuły. Hrabia Bogdan Hutten-Czapski (1851–1937). Żołnierz, polityk i dyplomata (2011)